Γιατί η σχέση μας με τη γη είναι ταυτόχρονα πολιτιστική, κοινωνική
και ιστορική
Με αφορμή το 2026, Διεθνές Έτος της Αγρότισσας, ξεκινά ένας κύκλος άρθρων για
την αγροτική ζωή, τη γη, τη μνήμη, τον πολιτισμό και τις κοινότητες της Δυτικής
Αττικής. Η σειρά βασίζεται σε ερευνητικές και καλλιτεχνικές αναζητήσεις που
αναπτύχθηκαν μέσα από διεπιστημονική διδακτορική έρευνα στον Ασπρόπυργο,
αλλά και μέσα από μια πολυετή πρακτική στην περιοχή, όπου συναντώνται η τέχνη, η
ανθρωπολογία, ο πολιτισμός και η κοινότητα.
Σημαντικό μέρος αυτής της διαδρομής αποτελεί η Συν+Εργασία, αστική μη
κερδοσκοπική εταιρεία, και το διεθνές πρόγραμμα «Αμολή» | 2016–2026, μέσα από το
οποίο αναπτύσσονται δράσεις γύρω από τον άνθρωπο, το αγροτικό τοπίο, τη μνήμη
και τη συμμετοχή των κοινοτήτων.
Όταν μιλάμε για το αγροτικό τοπίο, συχνά σκεφτόμαστε χωράφια, καλλιέργειες,
παραγωγή και ανθρώπους που εργάζονται στη γη.
Όμως το αγροτικό τοπίο είναι κάτι πολύ περισσότερο.
Είναι ένας χώρος που έχει διαμορφωθεί μέσα στον χρόνο από την εργασία, τη μνήμη,
τις κοινωνικές σχέσεις, τις οικονομικές συνθήκες, τις πολιτιστικές πρακτικές και τις
επιλογές των ανθρώπων που έζησαν και συνεχίζουν να ζουν μέσα σε αυτό.
Αυτό είναι ένα από τα βασικά ζητήματα που αναδεικνύεται μέσα από τη
διεπιστημονική και ανθρωπολογική προσέγγιση του αγροτικού τοπίου. Η έρευνα
προσεγγίζει το τοπίο μέσα από διαφορετικές οπτικές — φιλοσοφικές, ιστορικές,
γεωγραφικές, οικονομικές και ανθρωπολογικές — αναδεικνύοντας την
πολυπλοκότητα της σχέσης ανάμεσα στον άνθρωπο και τον τόπο.
Το τοπίο έχει μνήμη
Ένα αγροτικό τοπίο δεν δημιουργείται μόνο από τη φύση.
Δημιουργείται και από τον άνθρωπο.
Από τα μονοπάτια που ακολούθησαν γενιές ανθρώπων, από τις καλλιέργειες, τα
δέντρα, τα κτίσματα, τις πρακτικές καλλιέργειας, τις γιορτές, τις αφηγήσεις και τις
οικογενειακές ιστορίες.
1. Αγροτική ζωή και εργασία στον Ασπρόπυργο.
Φωτογραφικό αρχείο Πνευματικό Κέντρο Δήμου Ασπροπύργου
Γι’ αυτό και η απώλεια ενός αγροτικού τοπίου δεν σημαίνει μόνο την αλλαγή μιας
γεωγραφικής εικόνας. Μπορεί να σημαίνει απώλεια μνήμης, γνώσης και πολιτισμού.
Η μακρόχρονη ενασχόληση με το αγροτικό τοπίο ανέδειξε τη σημασία της μνήμης,
των αγροτικών πρακτικών και των ανθρώπων που διατηρούν και μεταφέρουν αυτή τη
γνώση από γενιά σε γενιά. Η καλλιτεχνική και ερευνητική προσέγγιση αποτέλεσε ένα
πεδίο συνάντησης της μνήμης με τη συμμετοχή, την εκπαίδευση και τη δημιουργική
πράξη.
Ο άνθρωπος δεν βρίσκεται έξω από το τοπίο
Μια ιδιαίτερα σημαντική διάσταση της έρευνας είναι ότι ο άνθρωπος δεν
αντιμετωπίζεται ως εξωτερικός παρατηρητής του τοπίου.
Είναι μέρος του.
Το αγροτικό τοπίο διαμορφώνεται και αναδιαμορφώνεται μέσα από τη σχέση των
ανθρώπων με τον χώρο. Οι αγροτικές κοινωνίες δεν ζουν απλώς μέσα σε ένα τοπίο·
μέσα από τις πρακτικές τους το συνδιαμορφώνουν.
Και αυτή η σχέση δεν είναι στατική.
Αλλάζει μαζί με την κοινωνία, την οικονομία, την τεχνολογία, τις χρήσεις γης και τις
πολιτικές αποφάσεις.
Η έρευνα αναδεικνύει επίσης τον ρόλο της γεωργίας στη διαμόρφωση του αγροτικού
τοπίου και τη βαθιά αλληλεπίδραση ανάμεσα στις γεωργικές πρακτικές, τη
βιοποικιλότητα και τη μορφή των αγροτικών περιοχών.
Και μέσα σε αυτό το τοπίο υπάρχουν άνθρωποι
Υπάρχουν οι αγρότισσες.
Υπάρχουν οι αγρότες.
Υπάρχουν οικογένειες που μεταφέρουν γνώση από γενιά σε γενιά.
Υπάρχουν κοινότητες που κουβαλούν μνήμες, γλώσσες, τραγούδια, τελετουργίες και
τρόπους ζωής.
02. Αικατερίνη Ζευκιλή–Γκιόκα, κτηνοτρόφος, Βίλια, Δήμος
Μάνδρας–Ειδυλλίας. Η κτηνοτρόφος ως φορέας γνώσης, παραγωγής και μνήμης.
Αρχείο οικογένειας Αικατερίνης Ζευκιλή–Γκιόκα
Η αγρότισσα, επομένως, δεν είναι μόνο ένας άνθρωπος που παράγει ένα αγροτικό
προϊόν.
Είναι φορέας γνώσης.
Είναι φορέας μνήμης.
Και σε πολλές περιπτώσεις είναι ένας από τους ανθρώπους που κρατούν ζωντανή τη
συνέχεια μιας τοπικής κοινότητας.
Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο η ανάδειξη της αγρότισσας μπορεί να
αποτελέσει πολιτιστική πράξη και όχι απλώς μια εορταστική εκδήλωση.
Από την καταγραφή στη συμμετοχή
Η ερευνητική και καλλιτεχνική πρακτική συναντά τη συμμετοχή της
κοινότητας.
Η τέχνη μπορεί να λειτουργήσει ως ένας τρόπος να ανοίξει ένας διάλογος με την
κοινότητα.
3 Συμμετοχική καλλιτεχνική δράση με την Αιμιλία Μπουρίτη και τη συμμετοχή
των κοινοτήτων του Θριασίου Πεδίου, Αγρόκτημα Αδάμ Αργυρίου, Ελευσίνα.
Ελευσίνα 2023 – Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης. Φωτογραφικό αρχείο
Συν+Εργασία ΑΜΚΕ
Όχι για να μιλήσει για την κοινότητα χωρίς την κοινότητα, αλλά για να δημιουργήσει
ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο οι άνθρωποι μπορούν να αφηγηθούν, να θυμηθούν, να
συναντηθούν και να επαναδιαπραγματευτούν τη σχέση τους με τον τόπο.
Η συμμετοχική τέχνη, όπως εξετάζεται στη διεπιστημονική έρευνα, απαιτεί από τον
καλλιτέχνη να κατανοεί το κοινωνικό πλαίσιο, να διαπραγματεύεται με
διαφορετικούς ανθρώπους και να δημιουργεί τις προϋποθέσεις για ουσιαστική
συμμετοχή.
Αυτό σημαίνει ότι μια performance, μια φωτογραφία, ένα βίντεο, μια εικαστική
σύνθεση ή μια δημόσια παρουσίαση δεν είναι αυτοσκοπός.
Είναι εργαλεία.
Το πραγματικό έργο βρίσκεται στη σχέση, στην «εμπιστοσύνη» που δημιουργείται
ανάμεσα στον άνθρωπο, τον καλλιτέχνη και την κοινότητα.
Η Δυτική Αττική έχει κάτι να πει — και ένα μέλλον
να διαμορφώσει
Η Δυτική Αττική είναι ένας τόπος όπου συναντώνται με ιδιαίτερη ένταση η αγροτική
ζωή, η βιομηχανία, η αστικοποίηση, η πολιτιστική κληρονομιά, η
πολυπολιτισμικότητα και οι μεγάλες αλλαγές του σύγχρονου κόσμου.
4. Αγροτική παραγωγή και βιομηχανική δραστηριότητα: το σύνθετο τοπίο της
Δυτικής Αττικής.
Φωτογραφικό αρχείο Συν+Εργασία ΑΜΚΕ
Ακριβώς γι’αυτό χρειάζεται να αντιμετωπίσουμε το τοπίο όχι ως «φόντο», αλλά ως
πολιτιστικό και κοινωνικό αγαθό.
Να δούμε τους ανθρώπους που το δημιούργησαν.
Να ακούσουμε τις ιστορίες τους.
Να καταγράψουμε τη γνώση τους.
Αλλά και να δημιουργήσουμε τις προϋποθέσεις ώστε αυτή η γνώση να συνεχίσει να
κινείται, να συναντά νέους ανθρώπους και να αποκτά νέες μορφές.
Η επόμενη ημέρα δεν μπορεί να είναι μόνο η διατήρηση της μνήμης.
Χρειάζεται διάλογο, εξωστρέφεια και συνεργασία.
Χρειάζεται να συναντηθούν διαφορετικοί κλάδοι και διαφορετικές γνώσεις: η τέχνη
με την επιστήμη, η έρευνα με την τοπική γνώση, τα πανεπιστήμια με τις κοινότητες,
οι άνθρωποι της παραγωγής με τους ανθρώπους του πολιτισμού.
Και μέσα από αυτή τη συνάντηση να δημιουργηθούν νέες συμμετοχικές δράσεις, στις
οποίες μπορούν να έχουν θέση και οι νεότερες γενιές — οι νέοι και τα παιδιά που θα
κληθούν αύριο να γνωρίσουν, να κατοικήσουν και να διαμορφώσουν αυτόν τον τόπο.
Γιατί η σχέση με τη γη δεν μεταφέρεται μόνο μέσα από τα βιβλία.
Μεταφέρεται μέσα από τη συνάντηση, την εμπειρία, τη συμμετοχή και τη ζωντανή
σχέση με την κοινότητα.
Η Δυτική Αττική μπορεί να γίνει ένας τόπος όπου η τοπική γνώση δεν παραμένει
κλεισμένη στον εαυτό της, αλλά συνομιλεί με την επιστήμη, την εκπαίδευση, την
τέχνη και ευρύτερα με ανθρώπους και φορείς πέρα από τα τοπικά της όρια.
Να δημιουργήσουμε, λοιπόν, γέφυρες.
Γέφυρες ανάμεσα στο παρελθόν και το μέλλον.
Ανάμεσα στη μνήμη, τον πολιτισμό και τη σύγχρονη γνώση.
Ανάμεσα στην τοπική κοινότητα και τον ευρύτερο κόσμο.
Γιατί ένα τοπίο που έχει μνήμη μπορεί να έχει και μέλλον — όταν οι άνθρωποί του
συμμετέχουν στη διαμόρφωσή του.
Δρ. Αιμιλία Μπουρίτη
Σύντομο βιογραφικό
Δρ. Αιμιλία Μπουρίτη είναι ερευνήτρια και εικαστικός/performance artist, ιδρύτρια
και διευθύντρια της αστικής μη κερδοσκοπικής εταιρείας Συν+Εργασία με έδρα τον
Ασπρόπυργο. Η διεπιστημονική ερευνητική και καλλιτεχνική της πρακτική
επικεντρώνεται στη συμμετοχική τέχνη, τις αγροτικές κοινότητες, την αγροτική
ανθεκτικότητα και βιωσιμότητα, την ενεργειακή μετάβαση και την ανθρωπολογική
προσέγγιση του τόπου, καθώς και στη σχέση πολιτισμού, μνήμης και κοινότητας.
Έχει εκπονήσει διδακτορική έρευνα στον Ασπρόπυργο και έχει αναπτύξει το διεθνές
πρόγραμμα «Αμολή». Έχει 19 χρόνια διδακτικής εμπειρίας στην ανώτατη εκπαίδευση
στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, μεταξύ άλλων στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, στην
Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών, και στο Fontys University of Applied Sciences στην
Ολλανδία. Έχει συνεργαστεί με ελληνικά και διεθνή ακαδημαϊκά και πολιτιστικά
ιδρύματα και έχει συμμετάσχει σε ευρωπαϊκά προγράμματα, μεταξύ άλλων στο
Creative Europe – Collab4HySust. Είναι μέλος της Rural Pact Community –
Ευρωπαϊκό Αγροτικό Σύμφωνο, με συμμετοχή σε θεματικές ομάδες που αφορούν τις
γυναίκες της υπαίθρου, την ενεργειακή μετάβαση και σύγχρονες προκλήσεις των
αγροτικών κοινοτήτων, συμβάλλοντας στον ευρωπαϊκό διάλογο για τη βιώσιμη
αγροτική ανάπτυξη, την ανθεκτικότητα και την πολιτιστική καινοτομία.