Η πρόσφατη απόφαση του Οργανισμού Λιμένος Ελευσίνας (ΟΛΕ) να παραχωρήσει
έκταση 9,5 στρεμμάτων απέναντι από το ιστορικό εργοστάσιο «Κρόνος» σε εταιρεία
διαχείρισης πετρελαιοειδών καταλοίπων έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις στην
τοπική κοινωνία.
Πέρα όμως από τις περιβαλλοντικές ανησυχίες και το διαχρονικό αίτημα της
Ελευσίνας να ανακτήσει το παραλιακό της μέτωπο, ανακύπτει ένα εξαιρετικά σοβαρό
ζήτημα: Η συγκεκριμένη παραχώρηση έρχεται σε ευθεία αντίθεση με τις
χωρικές και αναπτυξιακές κατευθύνσεις του Σεναρίου 3 του υπό εκπόνηση
Τοπικού Πολεοδομικού Σχεδίου (ΤΠΣ) Ελευσίνας. Παράλληλα, δημιουργεί τον
κίνδυνο διαμόρφωσης τετελεσμένων που προκαταλαμβάνουν τη
θεσμοθετημένη διαδικασία πολεοδομικού σχεδιασμού.
Το ζήτημα δεν είναι απλώς πολιτικό ή περιβαλλοντικό. Έχει σαφή χωροταξική,
πολεοδομική και νομική διάσταση. Αγγίζει όμως και ένα θεμελιώδες ζήτημα δημοσίου
συμφέροντος, ότι ο σχεδιασμός του χώρου δεν μπορεί να υπαγορεύεται από τις
επιχειρηματικές επιδιώξεις ισχυρών οικονομικών παραγόντων, αλλά οφείλει να
υπηρετεί πρωτίστως το περιβάλλον και τις ανάγκες της κοινωνίας.
Τρία πολεοδομικά σενάρια για το μέλλον της Ελευσίνας
Τον Μάρτιο του 2025 παρουσιάστηκαν δημόσια τα τρία εναλλακτικά σενάρια χωρικής
ανάπτυξης του Δήμου Ελευσίνας, στο πλαίσιο εκπόνησης του νέου Τοπικού
Πολεοδομικού Σχεδίου. Το πρώτο, το «Σενάριο Τάσεων», προβλέπει ουσιαστικά τη
διατήρηση της σημερινής κατάστασης. Το δεύτερο, το «Σενάριο Ήπιων
Παρεμβάσεων», περιορίζεται σε επιμέρους βελτιώσεις της υφιστάμενης χωρικής
οργάνωσης. Το τρίτο όμως, το οποίο παρουσιάζεται από τους μελετητές ως το
επικρατέστερο και επιλεγέν για περαιτέρω επεξεργασία, έχει τον χαρακτηριστικό τίτλο
«Σενάριο Ανάκτησης Ζωτικού Ρόλου του Δήμου Ελευσίνας» (Εικόνα).
Η φιλοσοφία του είναι σαφής: η Ελευσίνα πρέπει να ανακτήσει ζωτικό φυσικό χώρο,
να αντιμετωπίσει τις ασυμβατότητες μεταξύ κατοικίας και βιομηχανικών
δραστηριοτήτων, να αναβαθμίσει το αστικό περιβάλλον και να επανασυνδεθεί με το
θαλάσσιο μέτωπό της. Στο Σενάριο αυτό προβλέπονται δομικές παρεμβάσεις
ανάκτησης ζωτικού φυσικού χώρου, ζώνες προστασίας μεταξύ κατοικίας και
βιομηχανικών συγκεντρώσεων και «διαχείριση τμήματος του θαλάσσιου μετώπου
από Δήμο».
Ακόμη πιο χαρακτηριστική όμως είναι η ρητή αναφορά των μελετητών του ΤΠΣ ότι
περιλαμβάνουν μεταξύ των βασικών δεδομένων σχεδιασμού τη μεταφορά του
λιμανιού σε νέα θέση, ώστε ο υφιστάμενος χώρος να αποδοθεί σε χρήσεις
πολιτισμού και αναψυχής. Πρόκειται επομένως για συγκεκριμένη στρατηγική
αναδιάρθρωσης του παραλιακού μετώπου, η οποία βρίσκεται σε αντίθετη
κατεύθυνση από τη διατήρηση και επέκταση δραστηριοτήτων που δεσμεύουν τον
παράκτιο χώρο για λιμενικές χρήσεις.
Η ανάκτηση του παραλιακού μετώπου αποτελεί ζήτημα δημόσιου χώρου, ποιότητας
ζωής και κοινωνικής δικαιοσύνης. Δεν μπορεί λοιπόν να υποτάσσεται σε
αποσπασματικές επιλογές εμπορικής αξιοποίησης, χωρίς να προηγείται η
αξιολόγησή τους με κριτήριο το συνολικό συμφέρον της πόλης.
Ο «Κρόνος» κατονομάζεται ρητά στο νέο ΤΠΣ Ελευσίνας
Στο υπό εκπόνηση ΤΠΣ οι μελετητές προτείνουν επίσης την «Εμβληματική
επανάχρηση εγκαταλελειμμένων βιομηχανικών εγκαταστάσεων», κατονομάζοντας
ρητά τον «ΚΡΟΝΟ». Μάλιστα, προσδιορίζουν συγκεκριμένες ενδεικτικές χρήσεις,
καταδεικνύοντας ότι ο «Κρόνος» δεν αποτελεί μια αόριστη περιοχή μελλοντικής
ανάπλασης, αλλά συγκεκριμένο σημείο του νέου πολεοδομικού σχεδιασμού.
Υπάρχει όμως ένα ακόμη στοιχείο που προσδίδει ιδιαίτερη βαρύτητα στην υπόθεση.
Το ιστορικό συγκρότημα του «Κρόνου» αγοράστηκε το 2024 από τον Δήμο
Ελευσίνας, έναντι 3 εκατομμυρίων ευρώ, με χρηματοδότηση του Υπουργείου
Εσωτερικών, προκειμένου να αποκατασταθεί και να αξιοποιηθεί προς όφελος της
πόλης. Η Πολιτεία, επομένως, έχει ήδη διαθέσει χρήματα για την απόκτηση ενός
ιστορικού βιομηχανικού συγκροτήματος, του οποίου η πολιτιστική και δημιουργική
επανάχρηση προβλέπεται ρητά στις κατευθύνσεις του υπό εκπόνηση Τοπικού
Πολεοδομικού Σχεδίου.
Η παραχώρηση της απέναντι έκτασης σε ιδιωτική επιχείρηση αναδεικνύει πλέον και
ζήτημα συνοχής των δημόσιων επιλογών. Από τη μία πλευρά, το κράτος
χρηματοδοτεί την απόκτηση του «Κρόνου» για την αναγέννηση της περιοχής. Από
την άλλη, ένας φορέας διαχείρισης λιμενικής περιουσίας παραχωρεί τον γειτονικό
χώρο για μια δραστηριότητα διαφορετικής χωρικής φυσιογνωμίας.
Ο πολεοδομικός σχεδιασμός και το άρθρο 24 του Συντάγματος
Τα Τοπικά Πολεοδομικά Σχέδια εκπονούνται στο πλαίσιο της εθνικής πολεοδομικής
νομοθεσίας και κυρώνονται με Προεδρικά Διατάγματα. Σκοπός τους είναι να
καθορίζουν τη μελλοντική οργάνωση του χώρου μέσα από ολοκληρωμένο
σχεδιασμό, αντί να προσαρμόζονται εκ των υστέρων σε αποσπασματικές
αποφάσεις.
Το Σενάριο 3 δεν αποτελεί ακόμη θεσμοθετημένο πολεοδομικό σχέδιο για την
Ελευσίνα και, συνεπώς, η αντίθεση μιας απόφασης προς τις κατευθύνσεις του δεν
θεμελιώνει αυτομάτως παράβαση του νόμου. Ωστόσο, η εν εξελίξει μελετητική
διαδικασία αποτελεί ουσιώδες δεδομένο για την αξιολόγηση αποφάσεων που
επηρεάζουν το μέλλον της πόλης. Το άρθρο 24 του Συντάγματος κατοχυρώνει την
προστασία του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος και αναθέτει στην Πολιτεία
την ευθύνη του ορθολογικού χωροταξικού και πολεοδομικού σχεδιασμού. Η επίμαχη
παραχώρηση δημιουργεί σοβαρό ζήτημα συμβατότητας με αυτές τις αρχές, καθώς
αφορά μια περιοχή για την οποία η θεσμοθετημένη μελετητική διαδικασία
επεξεργάζεται διαφορετική χωρική και αναπτυξιακή προοπτική.
Ο χωροταξικός και πολεοδομικός σχεδιασμός αποτελεί κατεξοχήν δημόσια
λειτουργία. Δεν είναι μηχανισμός προσαρμογής του χώρου στις εκάστοτε
επιχειρηματικές επιδιώξεις. Αντίθετα, είναι το θεσμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο
οφείλουν να εντάσσονται οι ιδιωτικές επενδύσεις, με όρους περιβαλλοντικής
προστασίας, κοινωνικής συνοχής και βιώσιμης ανάπτυξης. Η Πολιτεία δεν μπορεί να
σχεδιάζει τις πόλεις με γνώμονα τις ανάγκες των εφοπλιστικών επιχειρήσεων και να
αντιμετωπίζει τις ανάγκες των κατοίκων ως δευτερεύουσα παράμετρο. Η θεσμική
ιεράρχηση οφείλει να είναι ακριβώς η αντίστροφη.
Εάν η παραχώρηση από τον ΟΛΕ συνοδεύεται από αποκλειστική χρήση, τεχνικές
εγκαταστάσεις, διαμορφώσεις ή δυνατότητες χρονικής παράτασης, δημιουργούνται
προϋποθέσεις παγίωσης δραστηριοτήτων που μπορούν να δυσχεράνουν την
εφαρμογή του μελλοντικού ΤΠΣ Ελευσίνας. Η δημιουργία τέτοιων χωρικών
δεσμεύσεων, πριν ολοκληρωθεί ο πολεοδομικός σχεδιασμός, προκαταλαμβάνει τις
μελλοντικές επιλογές της πόλης.
Οι αναγκαίες ενέργειες για την ακύρωση της παραχώρησης
Η αντίθεση της παραχώρησης προς τις κατευθύνσεις του Σεναρίου 3 μπορεί και
πρέπει να αποτελέσει μέρος της νομικής τεκμηρίωσης για τη διοικητική και δικαστική
προσβολή της απόφασης του ΟΛΕ. Η ρητή αναφορά στον «Κρόνο», η προοπτική
ανάκτησης του παραλιακού μετώπου και οι δομικές παρεμβάσεις που προβλέπει το
Σενάριο 3 του υπό εκπόνηση Τοπικού Πολεοδομικού Σχεδίου Ελευσίνας συνιστούν
συγκεκριμένα μελετητικά δεδομένα και όχι γενικές πολιτικές διακηρύξεις.
Στο σημείο αυτό πρέπει να τονιστεί ότι οι αναγκαίες ενέργειες για την ακύρωση της
παραχώρησης είναι δύο: αφενός η ενδικοφανής προσφυγή στο Υπουργείο Ναυτιλίας,
στο οποίο υπάγεται ο ΟΛΕ και αφετέρου η αίτηση ακυρώσεως στο Συμβούλιο της
Επικρατείας. Η μη υποβολή ενδικοφανούς προσφυγής στο Υπουργείο Ναυτιλίας
εντός είκοσι ημερών από την ημερομηνία έκδοσης της απόφασης από τον ΟΛΕ για
την παραχώρηση της έκτασης ενέχει τον κίνδυνο να μη γίνει παραδεκτή από το
Συμβούλιο της Επικρατείας η αίτηση ακυρώσεως της απόφασης, η οποία μπορεί να
υποβληθεί στο ανώτατο ακυρωτικό δικαστήριο μέσα σε διάστημα εξήντα ημερών από
την επίδοση της απόφασης. Γι’αυτόν ακριβώς το λόγο είναι απαραίτητη η άμεση
υποβολή ενδικοφανούς προσφυγής στο Υπουργείο Ναυτιλίας κατά της απόφασης
παραχώρησης. Ο Δήμος Ελευσίνας βρίσκεται ενώπιον ιστορικής ευθύνης, γιατί έχει
όλα τα νομικά εφόδια για να ακυρώσει αυτήν την παραχώρηση.
Η διοικητική και δικαστική προσφυγή από το Δήμο Ελευσίνας κατά της απόφασης
παραχώρησης δεν είναι συμβολική αντίδραση, αλλά θεσμικό μέσο προστασίας του
δημόσιου συμφέροντος και της δυνατότητας της Ελευσίνας να ολοκληρώσει τον
πολεοδομικό σχεδιασμό της χωρίς προειλημμένες χωρικές δεσμεύσεις.
Η Ελευσίνα δεν μπορεί να σχεδιάζει το μέλλον της πάνω σε τετελεσμένα
Η Ελευσίνα έχει πληρώσει επί δεκαετίες βαρύ τίμημα από τη συνύπαρξη
βιομηχανικών, λιμενικών και αστικών λειτουργιών χωρίς πάντοτε επαρκή χωρική
οργάνωση. Σήμερα διαθέτει την ευκαιρία να σχεδιάσει μια διαφορετική αναπτυξιακή
προοπτική, αξιοποιώντας τη βιομηχανική της κληρονομιά, τον πολιτισμό, την
καινοτομία και τη στρατηγική της θέση στη Δυτική Αττική.
Αυτή την προοπτική επεξεργάζεται το Σενάριο 3 του νέου Τοπικού Πολεοδομικού
Σχεδίου. Η παραχώρηση απέναντι από τον «Κρόνο» δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται
ως απομονωμένη πράξη διαχείρισης λιμενικής έκτασης. Εντάσσεται σε ένα ευρύτερο
ζήτημα οργάνωσης του παραλιακού μετώπου και επηρεάζει τις προϋποθέσεις της
μελλοντικής αστικής αναγέννησης. Η αντίθεση προς τις κατευθύνσεις του υπό
εκπόνηση ΤΠΣ πρέπει να τεθεί στο επίκεντρο της θεσμικής και νομικής
αντιμετώπισης της παραχώρησης.
Η οικονομική ανάπτυξη και η επιχειρηματική δραστηριότητα έχουν θέση στο μέλλον
της Ελευσίνας. Δεν μπορούν, όμως, να υποκαθιστούν τον δημόσιο σχεδιασμό ούτε
να αποκτούν προτεραιότητα έναντι της προστασίας του περιβάλλοντος και των
αναγκών της κοινωνίας. Ο πολεοδομικός σχεδιασμός δεν μπορεί να γίνεται στα
μέτρα των ισχυρών οικονομικών συμφερόντων. Οφείλει να γίνεται με μέτρο τον
άνθρωπο, το περιβάλλον και το μέλλον της πόλης.
Η Ελευσίνα δικαιούται να σχεδιάσει το μέλλον της της χωρίς να δεσμεύεται
προκαταβολικά από αποσπασματικές παραχωρήσεις. Και αυτή η δυνατότητα αξίζει
να προστατευθεί με όλα τα διαθέσιμα θεσμικά και νομικά μέσα.
Δρ. Γεώργιος Πραχαλιάς
Σύμβουλος Στρατηγικού Χωρικού Σχεδιασμού & Γεωπολιτικής
Εικόνα: Τα τρία εναλλακτικά σενάρια χωρικής ανάπτυξης του Δήμου Ελευσίνας. Το
Σενάριο 3 προβλέπει την ανάκτηση του ζωτικού ρόλου της πόλης και την
ανασυγκρότηση της σχέσης της με το παραλιακό μέτωπο (Πηγή: Παρουσίαση
Σεναρίων Τοπικού Πολεοδομικού Σχεδίου Ελευσίνας, Μάρτιος 2025)